“Thiên nga đen” dưới góc nhìn tâm lý học

thiên nga đen

LỜI GIỚI THIỆU: Chắc hẳn không ai là không nhớ đến vở nhạc kịch kinh điển “Hồ Thiên Nga” của Tchaikovsky, nhất là khi bộ phim tâm lý kinh dị “Thiên nga đen” (“Black Swan”, 2010) của đạo diễn Darren Aronofsky đã làm rầm rộ trên thềm Oscar năm 2011. Nếu như “Hồ Thiên Nga” thắp sáng hình ảnh Thiên nga trắng trong sáng, thánh thiện với cái chết bi đát vì tình yêu bị phản bội, thì trong “Thiên nga đen”, nhân vật chính lại bị giết chết bởi chính cái tôi đen tối, tiêu cực, xấu xa xuất phát từ chính vô thức tâm hồn của cô. Không còn đơn thuần chỉ là một câu chuyện tình yêu buồn, “Thiên nga đen” tô đậm cuộc chiến tranh nội tâm dữ dội của Nina, một cô vũ công ballet khao khát hoá thân thành “Nữ hoàng thiên nga” đến nỗi bị ám ảnh tâm lý, vốn đã dẫn đến kết cục bi thảm khi cái Ác lấn át cái Thiện trong cô. 

Hãy cùng nhìn xuyên suốt các thước phim kinh dị và tìm ra những uẩn khuất, ám ảnh tâm lý qua bài viết mới của VIET Psychology nhé. Chân thành cám ơn bạn đọc Đỗ Hoàng Tùng đã đóng góp bài viết và VIET Psychology rất ủng hộ và mong đợi đón đọc nhiều bài phân tích tâm lí của bạn đọc hơn nữa. Mọi bài viết đóng góp xin gởi về địa chỉ:  info@vietpsy.com

 

“Thiên nga đen” (“Black Swan”, 2010) là một bộ phim tâm lý kinh dị của đạo diễn Darren Aronofsky với sự góp mặt của các diễn viên Natalie Portman, Vincent Cassel và Mila Kunis. Cốt truyện của phim xoay quanh việc lựa chọn vũ công chính cho một vở nhạc kịch mang tên Hồ thiên nga sắp được một vũ đoàn có uy tín tại New York sản xuất. Tác phẩm này đòi hỏi nữ vũ công ba lê phải diễn tả được sự ngây thơ trong sáng của Thiên nga trắng và cả sự dâm dục, hoang dại của Thiên nga đen.

Nhân vật chính của phim là một vũ công trẻ tên Nina Sayers (Portman). Cô hoàn toàn phù hợp để diễn vai Thiên nga trắng, trong khi đó một vũ công khác là Lily (Kunis) lại có những nét cá tính hợp với vai Thiên nga đen. Khi hai cô gái tranh đua cho vai diễn này, Nina đã bộc lộ ra phần tăm tối trong chính con người mình và bị nó làm chủ. Quá trình này đã được đạo diễn Aronofsky thể hiện bằng các trạng thái tâm lý thất thường của Nina và các tình tiết ảo giác đầy ghê rợn xảy đến với cô. Điều này không khỏi khiến cho nhiều khán giả cảm thấy băn khoăn khó hiểu. Nhưng nếu ta thử xem xét diễn biến tâm lý của Nina, cùng các mối quan hệ của cô (với mẹ, với bạn diễn Lily và với nhân vật Nữ hoàng thiên nga) bằng lăng kính của các nhà tâm lý học, thì có lẽ ta sẽ thấy câu chuyện trở nên mạch lạc và dễ hiểu hơn.

Nina với bà mẹ Erica – Ám ảnh của sự hoàn hảo

Theo những nghiên cứu tâm lý của học thuyết gắn bó (attachment theory) thì mối quan hệ mẹ con và ký ức thời thơ ấu ảnh hưởng rất lớn tới sự phát triển nhân cách của trẻ em (Parkes et al., 1991). Vậy nên đầu tiên, hãy xem xét mối quan hệ giữa Nina và mẹ cô, bà Erica. Trước đây, bà từng là vũ công nhưng bà đã kết thúc sự nghiệp của mình ở tuổi 28 khi có thai Nina. Qua một cuộc nói chuyện với Nina đoạn giữa phim, Erica đã hé lộ rằng bà đã bị một tay đạo diễn sở khanh lợi dụng khi còn là vũ công. Vết thương tinh thần từ sự việc đó hẳn đã khiến bà trở nên ác cảm với đàn ông và quyết định sống một mình để nuôi con. Đối với những người đàn bà độc thân, toàn bộ mối quan tâm và tình yêu thương của họ là để dành cho đứa con (Daco, 2007), và Erica cũng không phải là ngoại lệ. Bà quan tâm, săn sóc cho Nina như một đứa trẻ: cắt móng tay cho cô; mua bánh ga-tô chúc mừng khi cô được chọn làm vũ công chính; không cho cô đi chơi đêm với Lily… Dường như chính sự chăm sóc quá mức cần thiết và cách nuôi dạy nghiêm khắc của bà dành cho Nina đã góp phần hình thành nên sự mỏng manh và yếu đuối của cô.

mother-daughter

Một cảnh trong bộ phim “Thiên nga đen”

Một điểm nữa là, tại sao Nina lại luôn ám ảnh về sự hoàn hảo và khát khao có được vai diễn chính trong vở ba-lê Hồ thiên nga. Câu trả lời thông thường hay nghiêng về phía số mệnh: “Cha mẹ sinh con, trời sinh tính.” Nhưng dưới góc độ tâm lý học, thì có lẽ đây là hệ quả của sự khắt khe với việc học múa của Nina từ khi cô còn nhỏ, bởi bà muốn con gái mình sẽ đạt được những thành công trong sự nghiệp vũ công mà bà đã không có được. Đây có lẽ là tâm lý chung của các ông bố bà mẹ bất đắc chí trong sự nghiệp riêng. Họ áp đặt mong muốn của mình lên con cái, với hy vọng rằng thành công của chúng sẽ phần nào bù đắp, khỏa lấp nỗi thất vọng của họ về cuộc đời mình. Tuy nhiên, hẳn bạn đọc sẽ hỏi: Nếu vậy thì tại sao đến cuối phim, bà Erica đã ngăn cản Nina tham gia vở ba-lê? Câu trả lời sẽ được đề cập ở phần cuối của bài viết.

Nina với bạn diễn Lily – Ẩn ức tình dục

Tiếp theo, hãy xem xét mối quan hệ giữa Nina và Lily, vũ công cạnh tranh vai diễn chính với cô. Sự đối lập giữa hai người dường như đã được thể hiện từ ngay hai cái tên, sau đó là tính cách. Nếu như Nina trong sáng và yếu đuối thì Lily quyến rũ và tự tin. Nina luôn nỗ lực và mong mỏi đạt được vai diễn chính, còn Lily thì sống vô tư, phóng túng và không có quá nhiều ham muốn.

Nina luôn cảm thấy ghen tị và ganh đua với Lily bởi cô ta luôn được đạo diễn ưu ái nhờ sức hút quyến rũ của mình – điều mà Nina luôn khát khao nhưng chưa bao giờ thể hiện ra được. Thực ra, có một điều sâu sắc rất nhiều người không biết, đó là những nét cá tính, phẩm chất ta ngưỡng mộ nhất nơi người khác lại chính là thứ vốn đã sẵn có trong con người ta, chỉ có điều ta biết biết tới, chưa thừa nhận nó hay nó chưa có dịp được bộc lộ ra mà thôi (Chopra, 2004).

black-swan-film-ache-ian-fielding

Một cảnh trong bộ phim “Thiên nga đen”

Với Nina, lần đầu tiên cô khám phá cơ thể và bản năng tính dục của mình là khi cô tự thủ dâm theo lời khuyên của đạo diễn Thomas (Cassel). Sau đó, lần thứ hai là được chính anh chàng này kích thích ham muốn trên sàn tập. Nhưng năng lượng tính dục (sexual energy) trong Nina chỉ thực sự được dâng trào khi cô quan hệ tình dục trong ảo giác với Lily. Người xem có thể bất ngờ với xu hướng tình dục của cô. Nhưng nếu để ý đến hành vi và yếu tố gia đình của Nina, ta sẽ thấy điều này có thể hiểu được. Từ việc cô cắn môi Thomas khi anh này bất ngờ hôn cô, đến việc cô nói rằng chưa bao giờ có bạn trai và quan hệ tình dục, hay việc cô không tiến tới ân ái với anh bạn trai mới quen sau khi hôn anh ta ở bên ngoài vũ trường mà bỏ về nhà ngay sau đó. Những chi tiết này khiến ta một lần nữa phải đặt câu hỏi nghi vấn về sự ảnh hưởng của bà Erica tới Nina, bởi rõ ràng Nina không thuộc dạng đồng tính sinh lý, tức hiện tượng phụ nữ có tính cách gần như nam giới – cứng cỏi, mạnh mẽ; cắt tóc ngắn; giọng ồm ồm;… (Daco, 2008). Phải chăng mối ác cảm dành cho đàn ông của mẹ cô dường như đã ngấm ngầm ảnh hưởng đến cô từ nhỏ? Để rồi khi trưởng thành, từ trong vô thức, cô đã cảm thấy không thể tin tưởng với đàn ông. Và khi không thể tiến đến với người đàn ông, thì theo các nhà tâm lý, người phụ nữ sẽ đi tìm sự nương tựa ở… người phụ nữ khác.

Tuy nhiên, có lẽ dưới áp lực xã hội, Nina chưa bao giờ dám thể hiện ra mình là người đồng tính. Chỉ đến khi cô uống viên thuốc lắc (ecstasy) mà Lily dụ dỗ, ẩn ức tình dục này mới lộ diện. Thường thì thuốc lắc khiến cho người ta trở nên hưng phấn, xã giao, hòa đồng hơn và dễ làm tình hơn. Theo các nhà nghiên cứu về khoa học thần kinh, thì đó là do thuốc lắc đã làm tăng hoạt động trao đổi tại các liên hợp thần kinh (synapses) dùng serotonin, norepinehrine và dopamine (McKim, 2007). Đồng thời nó làm suy yếu khả năng tự kiểm soát (self-control), tạo cơ hội cho cái ham muốn vốn bị ức chế từ đáy sâu vô thức được trồi lên lộ diện. Nó cũng tạo ảo giác như thật giúp người phê thuốc thỏa mãn mọi khát khao của mình. Nhờ đó, tác dụng của viên thuốc lắc đã trở thành yếu tố hỗ trợ hoàn hảo để Nina khơi dậy năng lượng tính dục trong mình.

Nina với “Thiên nga đen” – Bóng tối bủa vây

Đi cùng với sự trỗi dậy của dục tính là những ảo giác ngày càng ám ảnh dữ dội xảy ra với Nina: chảy máu móng tay nhiều hơn, các ngón chân dính liền vào nhau, từ vết xước ở lưng mọc ra đôi cánh của thiên nga đen, rập nát bàn tay bà mẹ vào cách cửa một cách tàn ác…  và lên đến đỉnh điểm là chộp lấy một mảnh gương vỡ và đâm vào bụng của kẻ giống hệt mình, mà trước đó Nina tưởng là Lily. Khán giả có thể phỏng đoán rằng đó là hiện tượng vong nhập, một bóng ma ác quỷ nào đó đã chiếm lấy thân thể cô để làm tất cả những việc kinh khủng và độc ác đó. Nhưng nếu một nhà tâm thần (psychiatrist) xem bộ phim này, thì với tất cả những triệu chứng ảo giác trên, có lẽ ông ta sẽ chẩn đoán Nina bị bệnh tâm thần phân biệt (schizophrenia).

Còn dưới góc độ nghệ thuật, tất cả những tình tiết đó có lẽ lại là những ẩn dụ tượng trưng ám chỉ cho sự ngày càng thắng thế của cái ác trong chính con người cô. Ông tổ của phân tâm học Sigmund Freud gọi nó là cái tôi bóng âm (shadow), tức phần năng lượng tiêu cực, xấu xa lẩn khuất trong “căn hầm” vô thức của tâm hồn. Điều khiến cái tôi bóng âm trở nên nguy hiểm bởi vì nó chưa bao giờ được đưa ánh sáng, được cái tôi ý thức công nhận. Và mọi sự trốn tránh, chối bỏ hay ức chế đều càng khiến bóng âm trở nên khó nắm bắt, thủ đoạn và nguy hiểm. Theo các nhà tâm liệu pháp (psychotherapist), chúng ta có thể đưa cái tôi bóng âm ra bề mặt ý thức bằng một nhãn quan tỉnh táo, cởi mở, khách quan mỗi khi cái ác (dù là nhỏ bé) trong mình lộ diện. Bởi chỉ với thái độ đầy tích cực ấy, thì chúng ta mới hiểu rõ bản chất của bóng âm. Và khi ánh sáng của ý thức và trí tuệ đã hiện diện, thì bóng âm cùng quyền lực của nó sẽ tan biến (Chopra, 2005).

Black-Swan-movie-clip

Một cảnh trong bộ phim “Thiên nga đen”

Đáng tiếc là không ai chỉ cho Nina biết cô đang phải đương đầu với cái gì và chuyển hóa nó ra sao. Dường như là định mệnh, cô đã hoàn toàn bị cái tôi bóng âm kiểm soát mà không thể cưỡng lại. Tại sao nó lại mạnh mẽ thế? Xin thưa, nó dựa vào chính khát khao cực độ được tỏa sáng như là Nữ hoàng Thiên nga của Nina. Vậy nên, như ta thấy trong bộ phim, bất cứ điều gì ngăn cản nó đạt được mục tiêu, đều bị cái tôi bóng âm trong Nina gạt bỏ không thương tiếc, bất chấp mọi hậu quả. Trước sự thay đổi tâm tính ngày càng khác thường của đứa con, bà Erica, bằng trực giác của một người mẹ, dường như đã dự cảm được những điều không hay sẽ đến với con gái mình như đã xảy ra với Beth Macintyre, người đã trở nên thân tàn ma dại sau khi rời bỏ vai diễn “quỷ ám” này. Bà tìm mọi cách để ngăn cản Nina lại nhưng bất thành. Chỉ đến khi nhìn thấy máu rỉ ra từ bụng dưới của mình trước màn diễn cuối cùng của vở ba-lê, cô mới sực tỉnh nhận ra toàn bộ sự thật thì đã quá muộn. Cái giá Nina phải trả để đạt được khát khao tỏa sáng của cô có lẽ là quá đắt!

Nếu như trong vở ba-lê “Hồ thiên nga”, thiên nga trắng chết vì sự xảo quyệt của mụ phù thủy, thì ở ngoài đời, Nina đã bị “thiên nga đen”, cái ác nằm trong phần tăm tối của tâm hồn cô, giết chết. Cái kết đau xót của bộ phim như là lời cảnh tỉnh cho loài người về sự nguy hiểm của cái tôi bóng âm bên trong mỗi chúng ta. Cần phải luôn khéo léo nhận diện và chuyển hóa nó nếu chúng ta không muốn một ngày nào đó trở thành nạn nhân của chính mình.

Đỗ Hoàng Tùng

 

Tài liệu tham khảo:

Chopra, Deepak. Đối thoại nội tâm. Dịch từ cuốn The Spontaneous Fulfillment of Desire: Harnessing the Infinite Power of Coincidence. New York: Three Rivers Press, 2004.

Chopra, Deepak. Ý nghĩa huyền diệu của sự sống. Dịch từ The Book of Secrets: Unlocking the Hidden Dimensions of Your Life. Three Rivers Press, 2005.

Daco, Pierre. Những thành tựu lẫy lừng trong tâm lý học hiện đại (les prodigieuses victoires de la psychologie). Hà Nội: NXB Lao Động, 2008.

Parkes, Colin et al. Attachment Across the Life Cycle. Lodon: Routledge, 1991.

 

 

This entry was posted in Opinions | Góc nhìn. Bookmark the permalink.

Có 1 phản hồi tại “Thiên nga đen” dưới góc nhìn tâm lý học

  1. A Reader nói:

    “Với Nina, lần đầu tiên cô khám phá cơ thể và bản năng tính dục của mình là khi cô tự thủ dâm theo lời khuyên của đạo diễn Thomas (Cassel). ”

    – Đó không phải là lần đầu tiên cô gái này thủ dâm, con gái còn trinh không thủ dâm theo cách đó. Tôi không có kiến thức tâm lý học chuyên sâu nhưng tôi biết rằng hành vi thủ dâm là một biểu hiện đặc biệt của trạng thái tâm lý con người. Nina Sayer cũng không có biểu hiện của một nữ đồng tính luyến ái đặc thù, về thiên hướng tình dục của cô gái này tôi nghĩ rằng không có đủ bằng chứng để xác định. Nhưng một giả thuyết có nhiều khả năng được chứng minh thành công là cô ấy có nhu cầu tình dục thấp hơn nhiều so với mức trung bình.

    – Bạn bỏ qua Beth quá nhiều. Ở đoạn đầu phim, Nina vào phòng Beth và thoa son của cô ta lên môi. Đó là điểm đầu tiên chúng ta đi vào bên trong Nina. Nina muốn thành công như Beth, nhưng phía sau đỉnh cao đó thì Beth lại trở nên “không gì cả”. Nina là người có khả năng đạt đến đỉnh cao thiên tài mà không ai xung quanh cô có được, nhưng để làm đạt đc điều đó cô ấy phải chấp nhận trở thành “không gì cả” và phải chấp nhận nuôi dưỡng cái phần mà cô ta vốn cho là xấu xa của bản thân. Phần xấu và phần tốt đều phải hết sức mạnh mẽ, cô ta phải chấp nhận sự thay đổi tận gốc rễ con người mình. Từ bỏ cuộc sống trước kia, thay đổi mọi mối quan hệ. Đó không phải là một kết thúc bi kịch, đó là một cuộc đời mà tôi cho rằng chúng ta không thể đánh giá.

    Bài viết của bạn không làm mở mang một người ngoại đạo như tôi, nhưng tôi đồng tình ở một vài điểm, điều này rất đáng giá vì tôi đã đọc vài bài phân tích (tâm lý) khác về Nina Sayer và không thấy có gì đáng ghi nhận.

Gửi phản hồi

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Log Out / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Log Out / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Log Out / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Log Out / Thay đổi )

Connecting to %s