Người con lạc lối của biển cả và câu chuyện về chẩn đoán thần kinh (P1)

Nguyên tác: The man who mistook his wife for a hat and other clinical tales
Tác giả: Oliver Sacks
Bản dịch tiếng Việt của Lan Trần tại VIET Psychology
Giới thiệu: Oliver Sacks là nhà thần kinh học nổi tiếng người Anh hiện đang giảng dạy tại ĐH Columbia. The man who mistook his wife for a hat and other clinical tales là quyển sách của Oliver Sacks xuất bản vào năm 1985 miêu tả về một số bệnh nhân của ông.

Mua sách gốc để ủng hộ tác giả. Tôn trọng người dịch: không chỉnh sửa, luôn để nguồn nguyên tác và người dịch khi đem bài ra khỏi nơi phát hành.



(Chú thích của người dịch được in nghiêng)

Phần 1, Chương 2 
Người con lạc lối của biển cả

Chỉ khi dần mất đi từng phần của ký ức, bạn mới nhận ra rằng ký ức là những gì tạo nên cuộc đời của chúng ta. Cuộc sống không có ký ức thì không còn là cuộc sống. Ký ức là suy nghĩ, là cảm nhận, và cả hành động. Không có ký ức, chúng ta không là ai cả … – Luis Bunuel

Câu nói cảm động và có phần gây sợ hãi của Bunuel đã đặt cho chúng ta câu hỏi quan trọng về mặt chẩn đoán, thực tế, sống còn và triết lý: cuộc sống là gì, thế giới là gì, bản thân là gì trong sự tồn tại của một con người mà hầu hết ký ức về cuộc đời của anh ta đã bị quên lãng? Quá khứ là gì, tương lai có ý nghĩa như thế nào về mặt thời gian đối với anh ta.

Nó khiến tôi nghĩ ngay đến một bệnh nhân mà những câu hỏi vừa rồi dường như dành riêng cho anh ta: Jimmie G., một người quyến rũ, thông minh và không có ký ức. Anh sống trong Nhà dưỡng lão tại Thành phố New York vào năm 1975 với hồ sơ bệnh án như sau: “không thể cứu chữa, hay bị kích động, rối loạn, không thể tập trung”.

Jimmie có một nhóm tóc bạc đằng sau gáy, một người khỏe mạnh và đẹp trai ở độ tuổi 49. Anh ta vui vẻ, dễ gần, và ấm áp.

“Hiya, bác sĩ! Chào buổi sáng. Tôi ngồi ở cái ghế này phải không?”. Anh có tâm hồn đáng yêu, rất cởi mở khi giao tiếp và sẵn sàng trả lời tất cả mọi câu hỏi của tôi. Anh ta nói tôi tên tuổi, ngày sinh, tên của thị trấn nhỏ tại tiểu bang Connecticut nơi anh ta sinh ra. Anh ta miêu tả chi tiết, và còn vẽ cả bản đồ. Anh nói về ngôi nhà nơi gia đình đã sống, nhớ cả số điện thoại, nói về những ngày học ở trường, các bạn học, và cả năng khiếu đặc biệt về môn Toán và Khoa học tự nhiên. Anh ta đặc biệt tự hào khi nói về những ngày trong hải quan – khi chỉ vừa 17 tuổi, mới tốt nghiệp trung học và gia nhập quân đội vào năm 1943. Với trí óc của một kỹ sư tương lai và niềm yêu thích dành cho điện tử và radio, anh trở thành người học việc tại trung tâm điều hành của một tàu ngầm. Anh ta nhớ tên tất cả tàu ngầm và đơn vị chỉ huy mình đã phục vụ – mục đích, nơi tàu ngầm hoạt động, tên của các đồng sự. Anh nhớ Morse và vẫn có thể sử dụng loại code này thành thạo.

Một cuộc sống đầy ý nghĩa và thú vị được miêu tả tỉ mỉ và tình cảm. Tuy nhiên, vì một vài lý do nào đó, Jimmie không thể nhớ hơn được điều gì. Anh ta có thể nói về những ngày chiến tranh, thời gian phục vụ trong quân đội, khi chiến tranh chấm dứt và suy nghĩ về tương lai. Anh yêu quân đội và muốn ở lại tuy nhiên với sự giúp đỡ của GI Bill (đạo luật của chính phủ Hoa Kì giúp đỡ các quân nhân trẻ trở về trường học sau chính tranh thế giới lần thứ 2), anh muốn trở về trường học. Anh trai của Jimmie đang học tại trường kế toán và chuẩn bị lập gia đình với một cô gái xinh đẹp từ Oregon.

Jimmie có vẻ như không phải nói về quá khứ mà đang nói ở thì hiện tại. Tôi cảm thấy ngạc nhiên với sự thay đổi về cách dùng thì trong câu nói khi anh chuyển từ miêu tả những ngày tại trường đến những ngày trong quân đội. Khi kể về những ngày tại trường, anh dùng thì quá khứ, nhưng hiện tại khi nói về quân đội, anh dùng thì hiện tại – và không chỉ là dạng dùng thì hiện tại để kể về quá khứ và Jimmie đang thực sự dùng thì hiện tại để nói về cuộc đời trong quân đội nhưng thể nó đang thật sự diễn ra trong cuộc đời anh.

“Đây là năm nào, anh G?”

“Năm 45. Ý anh là sao? Chúng ta đã chiến thắng! FDR đã chết (Tổng thống Franklin D. Roosevelt), Truman đang chuẩn bị tiếp quản chính phủ. Những điều tuyệt vời đang chờ đợi chúng ta ở phía trước”

“Anh thì sao Jimmie, anh bao nhiêu tuổi?”

Jimmie dừng lại, một chút bối rối, hệt như đang tính toán: “Tại sao? Tôi đoán tôi 19, bác sĩ! Tôi sẽ trở thành 20 tuổi vào tiệc sinh nhật sắp tới!”

Tôi nhìn vào người đàn ông đầu bạc ngồi trước mình, tôi có một mong muốn làm cho Jimmie nhận ra thực tế, một điều mà đến bây giờ tôi vẫn chưa tha thứ cho bản thân vì hành động này. Tôi đưa một chiếc gương cho Jimmie: “Nhìn vào tấm gương và nói cho tôi biết anh trông thấy điều gì? Có phải một cậu bé 19 tuổi không?”

“Chúa ơi, điều gì đang xả ra? Điều gì đang xảy đến với tôi? Có phải một cơn ác mộng không? Tôi đang điên à? Một trò đùa sao?” – Jimmie trở nên hoảng loạn tột độ.

“Không sao cả Jimmie”, tôi nói dịu dàng , “Chỉ là một sai lầm. Chẳng có gì phải lo lắng cả. Hey!” Tôi đưa Jimmie ra khung cửa sổ, “Hôm nay có phải ngày đẹp không? Nhìn đám trẻ đang chơi bóng chày kìa!”. Jimmie mau chóng bình tĩnh và bắt đầu mỉm cười, và tôi cầm tấm gương bước ra ngoài.

Hai phút sau tôi quay về phòng. Jimmie vẫn đang đứng cạnh cửa sổ, nhìn lũ trẻ chơi bóng chày ngoài xa. Jimmie quay lại khi tôi bước vào và thể hiện sự chào mừng ấm áp.

“Hiya, bác sĩ! Chào buổi sáng! Anh muốn nói chuyện với tôi à? Tôi ngồi ở cái ghế này nhé!”

“Chúng ta chưa hề gặp nhau trước sao?” – tôi hỏi một cách thân mật.

“Tôi không nghĩ thế! Nếu chúng ta đã gặp nhau trước, tôi sẽ không quên anh đâu bác sĩ!”

“Tại sao lại gọi tôi là bác sĩ?”

“Thì anh là bác sĩ phải không?”

“Đúng, nhưng nếu chúng ta chưa gặp nhau thì làm sau anh biết tôi là bác sĩ?”

“Anh nói như một bác sĩ vậy! Tôi có thể nhận ra anh là một bác sĩ”

“Anh nói đúng, Tôi là nhà thần kinh ở đây”

“Nhà thần kinh? Hey, có gì không tốt với hệ thần kinh của tôi sao? Và ở đây là ở đâu? Nơi này là nơi nào?

“Tôi đang định hỏi anh – anh nghĩ anh đang ở đâu?”

“Tôi thấy giường bệnh và bệnh nhân ở khắp nơi. Nơi này giống như một bệnh viện. Chết tiệt, tôi đang làm gì ở bệnh viện – và tất cả những người già này, rất già so với tôi. Tôi khỏe lắm, như một con trâu vậy. Này, có thể tôi đang làm việc ở đây … Tôi có làm việc không? Công việc của tôi là gì …. Không, anh đang lắc đầu, tôi thấy được câu trả lời trong mắt anh. Nếu tôi không làm ở đây thì tôi bị đặt vào đây. Tôi có phải là bệnh nhân, tôi có bệnh và không biết không, bác sĩ ơi? Thật điên rồ, thật đáng sợ ! … Đây có phải trò đùa không?”

“Anh không biết vấn đề ở đây là gì à? Anh có nhớ đã kể cho tôi nghe về tuổi thơ, lớn lên ở Connecticut, làm việc ở trạm điều hành tàu ngầm? Và anh trai thì đã đính ước cùng cô gái từ Oregon?”

“Hey, anh nói đúng. Nhưng tôi chưa kể anh nghe điều đó. Tôi không nhớ đã gặp anh trước đây. Anh chắc hẳn đã đọc bản tường trình về cuộc đời tôi”

“Okay. Tôi sẽ kể anh nghe một câu chuyện. Một người đàn ông đến gặp bác sĩ và phàn nàn về trí nhớ của anh ta. Bác sĩ hỏi anh ta vài câu hỏi lặp lại, và hỏi “Lặp lại? Như vậy thì sao?” và bệnh nhân trả lời “Cái gì lặp lại?”

“Hóa ra đó là vấn đề của tôi”, Jimmie cười “Tôi nghĩ nó thế đấy, đôi khi tôi thấy mình quên nhiều thứ lắm, những thứ chỉ vừa xảy ra thôi. Nhưng quá khứ thì vẫn rõ ràng!”

“Anh cho phép tôi kiểm tra nhé? Làm một vài xét nghiệm đơn giản thôi”.

“Dĩ nhiên, cái gì cũng được”

Jimmie thể hiện trí thông minh đặc biệt trong bài trắc nghiệm. Jimmie rất cương quyết, có óc quan sát tốt, suy nghĩ logic, và không gặp vấn đề giải quyết những vấn đề khó khăn hay ma trận với điều kiện đó phải là trò chơi diễn ra ở tốc độ nhanh. Nếu quá nhiều thời gian trải qua, Jimmie sẽ quên mất ngay anh ta đang làm gì. Jimmie đánh bại tôi ở trò ca rô nhưng luôn thua khi chơi cờ vua – những bước di chuyển của quân cờ quá chậm.

Ở Jimmie, tôi tìm thấy sự biến mất quá nhanh chóng của ký ức ngắn hạn – bất cứ điều gì bạn nói hay đưa cho Jimmie xem sẽ đều bị lãng quên trong vài giây sau. Tôi đặt đồng hồ, cà vạt, mắt kiếng xuống bàn, lấy khăn phủ lại và hỏi nếu Jimmie có nhớ được những đồ vật trên bàn – Jimmie quên tất cả, dù trước đó tôi đã dặn anh ta phải lưu ý. Tôi lặp lại trò chơi, yêu cầu Jimmie ghi lại tên, và một lần nữa, Jimmie quên mất. Khi tôi đưa cho Jimmie xem tờ giấy anh ta ghi tên các vật, anh ta thừa nhận đây chính là chữ viết của mình nhưng lại không nhớ được mình đã viết tờ giấy nào khi nào.

[….]

Jimmie không thể lưu trữ lại bất cứ điều gì vào bộ nhớ đặc biệt khi môi trường xung quanh có tác động mặc dù trí thông minh của anh xuất sắc hơn người.

[…]

Trừ khi là một diễn viên đại tài, những gì Jimmie thể hiện cho chúng ta thấy rõ anh ta đang sống ở quá khứ. Những câu chữ, những cảm nhận, những sự ngạc nhiên, những khó khăn khi cố gắng suy xét và giải thích cho những điều lạ lẫm anh ta trông thấy là những nỗ lực phi thường của một trai trẻ mắc kẹt từ những năm 1940 khi đối mặt với tương lai, với những điều chưa bao giờ xảy ra và những thật khó tưởng tượng ở thời điểm 1975 so với 30 năm trước.

Tôi tìm thấy một tấm ảnh và đưa cho Jimmie xem.

“Đây là một mẫu máy bay chiến đấu xuất sắc! Tôi chưa bao giờ thấy mẫu nào như vậy?”

“Nó tên là gì?” – tôi hỏi.

Jimmie nhìn xuống và thấy chú thích của tấm ảnh, “Nimitz!”

“Có điều gì sao?”

“Có chứ. Tôi biết mọi thứ bằng cách gọi tên chúng nhưng tôi chẳng biết Nimitz là cái quá gì. Có Admiral Nimitz nhưng tôi không bao giờ biết người ta đặt tên một chiếc máy bay theo tên anh ta!”

(Nimitz là tàu sân bay hiện đại của Hoa Kì, được đưa vào sử dụng vào năm 1975).

Jimmie tức giận quăng tờ báo xuống và trở nên vô cùng bối rối và tức giận. Một lần nữa, Jimmie phải chịu đựng áp lực khi đối mặt với những điều kỳ lạ, trái ngược với thực tế. Một lần nữa tôi lại đẩy anh ta vào sự hoảng loạn. Chúng tôi đành kết thúc buổi điều trị và đến gần cửa sổ một lần nữa. Jimmie lại thấy lũ trẻ và mau chóng quên đi câu chuyện về Nimitz. Ngay sau đó, chúng tôi ngửi thấy một mùi thơm từ phòng ăn, Jimmie dậm môi, “Ăn trưa”, mỉm cười và chuẩn bị rời khỏi phòng.

Tôi cảm thấy chua xót với những gì mình chứng kiến. Thật đau đớn và khó chịu khi nghĩ đến cuộc đời của một con người đã lạc trong một hiện thực không thể phá vỡ.

Tôi viết trong sổ tay: “Anh ấy, dường như lạc lõng trong một giây phút của hiện tại, với xu hướng quên hết tất cả những gì xảy ra chung quanh. Anh ấy là người đàn ông không có quá khứ (hay hiện tại), bị giam chặt trong một giây phút mãi mãi không bao giờ thay đổi, không bao giờ có ý nghĩa”, và tiếp theo “Những kiểm tra trí não hoàn toàn bình thường. Cảm giác: có thể là triệu chứng Korsakov, có lẽ do sự thiếu hụt rượu” Tôi tự hỏi một cách cảm tính về “tâm hồn lạc lối”, làm sao một người có thể tạo ra sự tiếp tục, một nguồn cội khi anh ta là con người không có gốc, hay gốc của anh ta đã bị chìm chặt vào một quá khứ xa vời.

(Còn tiếp)

This entry was posted in Mental Disorders | Rối loạn tâm thần. Bookmark the permalink.

Gửi phản hồi

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Log Out / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Log Out / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Log Out / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Log Out / Thay đổi )

Connecting to %s